Wprowadzenie

Temat duchowości instytutów świeckich był wielokrotnie podejmowany, ale to nie oznacza, że nie potrzeba do niego powracać. Św. Jan Paweł II w posynodalnej adhortacji Vita consecrata uznał, że pierwszoplanowym założeniem dla każdej rodziny życia konsekrowanego jest życie duchowe na płaszczyźnie indywidualnej i wspólnotowej, gdyż od jego poziomu zależeć będzie „apostolska owocność instytutu, ofiarność jego miłości do ubogich, a także zdolność przyciągania nowych pokoleń” (VC 93). Jedynie wysoki poziom życia duchowego osób konsekrowanych może stać się porywającym świadectwem „dla ludzi naszych czasów spragnionych absolutnych wartości” (VC 93).

Rozpoczynając od konstytucji apostolskiej Provida Mater Ecclesia, a potem analizując później wydawane dokumenty Kościoła, łatwo można zauważyć, że są one zgodne w określaniu czterech charakterystycznych cech duchowości instytutów świeckich jakimi są: świeckość, konsekracja, apostolstwo oraz wspólnotowość. Znajduje się w nich także określenie „świeckość konsekrowana”. Termin ten ma pełniej wyrażać syntezą świeckości i konsekracji, która jest specyficzną i oryginalną cechą instytutów świeckich. Należy jednak zwrócić uwagę również na mniej podkreślany i znany rys duchowości instytutów świeckich, jakim jest życie ukryte. Wprawdzie lakonicznie, ale wspominają o tym dokumenty Kościoła. Na ten aspekt duchowości zwrócił uwagę papież Pius XII w motu proprio Primo feliciter, określając instytutu świeckie jako „liczne rzesze dusz ukrytych z Chrystusem w Bogu (Kol 3, 3)” ¹. Temat ten został podjęty także między innymi przez św. Jana Pawła II w liście apostolskim Litterae encyclicae do osób konsekrowanych z okazji Roku Maryjnego. Papież akcentuje, że „ukrycie” wynikające z konsekracji czyni osobę i jej życie wiarygodnym warunkiem sprawiającym, że ludzie będą mogli uwierzyć w „zbawczą moc Chrystusa”. „Ukrycie” nie zamyka na świat, ale przeciwnie otwiera na niego, gdyż rady ewangeliczne prowadzą do odnowienia stworzenia i człowieka, a przez to oddaniu się Bogu² . Duchowości ukrycia nie należy utożsamiać z dyskrecją, gdyż ta druga określa jedynie warunki, w jakich realizowane jest powołanie instytutów świeckich.

1. Świeckość

Papież Pius XII w konstytucji apostolskiej Provida Mater Ecclesia nazwał instytutami świeckimi istniejące już stowarzyszenia, które praktykowały rady ewangeliczne w zwykłych warunkach świeckich. Uznał to za cechę określającą ich tożsamość i skuteczną pomoc dla Kościoła. Dzięki życiu doskonałemu i oddanemu uświęceniu mają one możliwość rechrystianizowania życia rodzinnego, zawodowego
i społecznego ³.
Nauczanie Soboru Watykańskiego II było przełomowe dla tożsamości instytutów świeckich ze względu na to, że rozwinęło teologię laikatu. Chociaż dokumenty soborowe zawierają skromne treści, które są bezpośrednio dedykowane instytutom świeckim, to nauczanie dotyczące wiernych świeckich znajduje się niemal we wszystkich dokumentach. Treści te stanowią podstawę do rozumienia świeckiej duchowości świeckich konsekrowanych. Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium wyjaśnia pojęcie „świecki” w ten sposób, że są to wszyscy wierni, „którzy nie są członkami stanu duchownego i stanu zakonnego prawnie ustanowionego w Kościele” […], ale „wcieleni przez chrzest w Chrystusa, ustanowienie jako Lud Boży, stawszy się na swój sposób uczestnikami kapłańskiej, prorockiej i królewskiej misji Chrystusa, sprawują właściwe całemu ludowi chrześcijańskie posłannictwo w Kościele i świecie” (LG 31). Wierni świeccy pozostają w świecie, aby „jako zaczyn, od wewnątrz niejako przyczyniali się do uświęcania świata” i realizowali właściwe im powołanie jakim jest „szukanie Królestwa Bożego, przez zajmowanie się sprawami świeckimi i kierowania nimi po myśli Bożej” (LG 31).
Po Soborze Watykańskim II do najważniejszych dokumentów, które podjęły temat teologii laikatu, należą: posynodalna adhortacja apostolska św. Pawła VI Evangelii nuntiandi oraz posynodalne adhortacje apostolskie św. Jana Pawła II: Catechesi tradendae, Familiaris consortio i Christifideles laici. Ten ostatni dokument tożsamość świeckich określa przede wszystkim w odniesieniu do sakramentu chrztu świętego i zaznacza, że jest on źródłem ich duchowości: „Wcielenie w Chrystusa przez wiarę i sakrament chrześcijańskiej inicjacji jest dla człowieka początkiem jego nowej chrześcijańskiej kondycji, która włącza go w tajemnicę Kościoła, kształtuje jego duchowe «oblicze», stoi u podstaw wszystkich powołań i jest punktem wyjścia dla dynamizmu chrześcijańskiego życia świeckich” (ChL 9). Sakrament chrztu świętego nie jest jednorazowym i nieświadomym aktem, ale uznać go trzeba jako odpowiedzialne i stałe zobowiązanie się do opowiadania się za Chrystusem: „celem całej egzystencji świeckiego katolika jest dochodzenie do poznania radykalnej nowości chrześcijańskiej […], aby móc wypełnić swoje życiowe obowiązki zgodnie z otrzymanym od Boga powołaniem” (ChL 10). W istocie oznacza to wytrwałe dążenie do świętości na miarę Chrystusa i realizację potrójnego posłannictwa Chrystusa: kapłańskiego, prorockiego i królewskiego.
Komisja dla Instytutów Świeckich w dokumencie Refleksje na temat instytutów świeckich podkreśla, że świeckość jako powołanie należy rozumieć nie tylko jako sytuację socjologiczna, ale przede wszystkim jako postawę obecności i apostolskiego zaangażowania w świecie. Osoba świecka konsekrowana dzieli z innymi ludźmi pracę i inne dziedziny życia społecznego. Świeckość powinna być rozumiana jako sposób przynależności do Boga na mocy konsekracji. Świeccy konsekrowani winni posiadać świecką mentalność, która może pozwolić im na zrozumienie wrażliwości i języka ludzi żyjących w danym momencie historycznym oraz poszukiwać Królestwa Bożego przez kierowanie sprawami doczesnymi i porządkowanie ich po myśli Bożej. Wymaga to gorliwego przygotowania się do wybranego zawodu, aby można było w sposób kompetentny i w duchu ewangelicznym podejmować społeczne zadania ⁴.
Św. Jan Paweł II podkreślił w wypowiedzi do instytutów świeckich, że konieczne jest uznanie porządku naturalnego, uprawnionej autonomii rzeczywistości świata – jego wartości i praw, aby można było odczytać myśl Boga i współpracować w realizacji tej myśli w historii. Potrzebne jest zarówno popieranie porządku naturalnego jak i zaangażowanie we wprowadzanie rzeczywistości wiary. Jedynie harmonijne połączenie tych aspektów umożliwi przemianę świata od wewnątrz. Papież przypomina, że zadanie to zostało określone już w motu proprio Primo feliciter: „macie być zaczynem skromnym, ale skutecznym, który działa wszędzie i zawsze, zmieszany ze wszystkimi klasami obywateli od najskromniejszych do najważniejszych, stara się dotrzeć do nich wszystkich, nasycić je, każdą i wszystkie, przez przykład i na wszelki inny sposób, aż do przeniknięcia całości tak, by została poruszona i przemieniona w Chrystusa”⁵ .
Papież Franciszek nazwał świeckość sercem powołania instytutów świeckich, które „ukazuje świecki charakter Kościoła, Ludu Bożego, w drodze z narodami i między narodami. To Kościół wychodzący, niedaleki, nieoddzielony od świata, ale zanurzony w świecie i historii, aby być jego solą i światłem, zalążkiem jedności, nadziei i zbawienia. […] Jest to także styl Boga, który swoją bliskość do ludzkości ukazał rodzącą się z kobiety. Jest to tajemnica Wcielenia, początek tej relacji, która czyni nas braćmi z każdym stworzeniem i która nieustannie prosi o kontemplację” ⁶.

2. Konsekracja

Pojęcie „konsekracja” (łac. conecratio, consecrare – czynić świętym) jest pojęciem ściśle religijnym i występuje we wszystkich religiach. W obszarze chrześcijańskim oznacza odpowiedź człowieka na inicjatywę Boga, która wyraża się poprzez złożenie ofiary z siebie lub tego, co się posiada ⁷. Zasadniczo konsekrację należy odnosić jedynie do oddania się osób w akcie kultu i na chwałę Bogu. Taki sens zawarty jest w posoborowym Mszale Rzymskim, w którym znajduje się stwierdzenie, że termin „konsekracja odnosi się jedynie do osób”⁸. Na akt konsekracji składa się działanie/inicjatywa Boga i odpowiedź człowieka z racji tego, że ma ona charakter dialogiczny. Samo ofiarowanie się człowieka nie oznacza konsekracji. To Bóg konsekruje osobę powołaną przez posługę Kościoła⁹.
Najistotniejsze źródło życia konsekrowanego jest „głęboko zakorzenione w przykładzie i nauczaniu Chrystusa Pana” i jest „darem Boga Ojca udzielonym Jego Kościołowi za sprawą Ducha Świętego” (VC 1). Rady ewangeliczne są „darem Bożym, który Kościół otrzymał od swego Pana i z łaski Jego ustawicznie zachowuje” (LG 43). Odpowiedzią osoby na Bożą inicjatywę i wezwanie jest decyzja o całkowitym poświęceniu się Bogu. Stanowi to materię nowej konsekracji (por. LG 44), która „korzeniami sięga głęboko w konsekrację chrztu i pełniej ją wyraża” (PC 5). Dobrowolna ofiara człowieka ma źródło w absolutnie wolnej i pierwszej ofierze Chrystusa złożonej w posłuszeństwie Ojcu dla zbawienia ludzi. Do decyzji tej przynależy ciągłe nawracanie się i umieranie dla grzechu, aby upodobnić się do Chrystusa. Nie negując aktu poświęcenia się Bogu i wyrzeczenia, to przede wszystkim trzeba akcentować przyszłą chwałę człowieka związaną z konsekracją. Podjęcie rad ewangelicznych ma być „znakiem dóbr niebieskich” i przypomnieniem o przedziwnych zaślubinach ustanowionych przez Boga w przyszłym świecie, kiedy objawi się w pełni, że Kościół ma Chrystusa jako jedynego Oblubieńca (por. PC 12).
Konstytucja apostolska Provida Mater Ecclesia prawnie uznaje konsekrację osób należących do instytutów świeckich, która wyraża się poprzez złożenie ślubów czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Specyficznym wymogiem tej konsekracji jest realizowanie profesji rad ewangelicznych w świecie i z dostosowaniem do życia świeckiego (PME art. II i III). Osoby świeckie konsekrowane nie opuszczają stanu świeckiego i przeżywają swoje oddanie Bogu w warunkach zwyczajnego życia rodzinnego, zawodowego, kulturalnego i społecznego. Jakkolwiek konsekracja ta nie ma charakteru oddzielenia od świata – uwidocznionego np. przez znaki zewnętrzne, to posiada istotny rys oddania się Chrystusowi w określonej wspólnocie kościelnej, w której każdy członek zespolony jest więźnia trwałą i wzajemną oraz uczestniczy w jej chryzmacie ¹⁰.
Konsekracja w instytutach świeckich jest całkowita – obejmuje czystość, ubóstwo i posłuszeństwo oraz zostaje usankcjonowana więzami, jakimi są, czy to śluby, czy przysięgi lub poświęcenia ¹¹.
Treść rad ewangelicznych w instytutach świeckich została określona w Kodeksie Prawa Kanonicznego (kan. 599-601). Określenie sposobu realizacji rady ubóstwa i posłuszeństwa pozostawiono ustawom poszczególnych instytutów. Potwierdzone natomiast zostaje zobowiązanie do doskonałej czystości w celibacie (KPK, kan. 712), gdyż ona stanowi bezwarunkowy element przynależności do Boga. Przyjęcie rad ewangelicznych jako normę swojego życia oznacza przede wszystkim szukanie i miłowanie Boga. To właśnie miłość ożywia praktykowanie rad ewangelicznych i nimi kieruje.

a. Czystość

Czystość jest wyrazem oddania się Bogu niepodzielnym sercem i odzwierciedla miłość między trzema Boskimi Osobami (por. VC 21). Miłość jest najbardziej centralną tajemnicą konsekracji. Dlatego też właśnie czystość ma specjalne miejsce wśród rad ewangelicznych, gdyż jest najbardziej przejrzystym znakiem poświęcenia Bogu całej istoty ludzkiej i najmocniej przypomina eschatologiczny wymiar życia konsekrowanego¹². Św. Jan Paweł II takie poświecenie całej osoby w duchu oblubieńczej miłości dla Chrystusa (a wraz z Nim dla wszystkich) nazywa szczególnym wyrazem dojrzałego człowieczeństwa, które oznacza pełne użycie daru wolności otrzymanego od swojego Stwórcy (por. RH 21).
Rada czystości w instytutach świeckich, chociaż może być trudniejsza do praktykowania w warunkach świeckich, to pozwala na stawanie się dyspozycyjnym w stosunku do innych i stopniowo rozwija ludzkie możliwości miłowania tak, aby być „bratem powszechnym”. Asceza związana z tą radą nie jest ascezą samotności, ale ascezą życia z innymi ludźmi, aby im ofiarować miłość Chrystusa. Życie autentycznie przeżywane jako dar z siebie Bogu na służbę braciom cechuje radość, sympatia, otwartość, optymizm, prostota wolna od zamykania się w sobie, dynamizm, powściągliwość i roztropność.
Z radą czystości związany jest dar macierzyństwa duchowego. Św. Jan Paweł II zaznacza, że dziewictwo – jako powołanie kobiety i wyraz jej miłości oblubieńczej do Chrystusa, kryje w sobie potencjał macierzyński i gotowość otwarcia serca dla innych ludzi (por. MD 21). Macierzyństwo duchowe może przybierać różne formy takie jak: troska o chorych, niepełnosprawnych, opuszczonych, sieroty, starców, innych potrzebujących oraz modlitwę wstawienniczą. Macierzyństwo i ojcostwo duchowe są wyrazem dojrzałości powołania do życia konsekrowanego. Niewłaściwe przeżywanie konsekracji, gdy nie prowadzi do płodności duchowej jest „korzeniem smutku w duszpasterstwie” ¹³.

b. Ubóstwo

Przyjęcie rady ubóstwa ze względu na królestwo niebieskie świadczy o tym, że jedynym i prawdziwym bogactwem człowieka jest Bóg. Ubóstwo realizowane na wzór Jezusa, który „będąc bogaty[…] stał się ubogim” (por. 2 Kor.8, 9) jest znakiem całkowitego daru „jaki składają z siebie nawzajem trzy Osoby Boskie” (por. VC 21).
W dokumentach Kościoła znajdują się zalecenia, aby osoby świeckie konsekrowane realizowały radę ubóstwa w wymiarze, który charakteryzował samego Chrystusa. Ubóstwo Chrystusa charakteryzuje całkowita i pełna wolności zależność od Ojca w pełnieniu zbawczej misji oraz oderwanie od dóbr tego świata. Członkowie instytutów świeckich ze względu na sytuację społeczną nie rezygnują z posiadani dóbr ani swobodnego ich użytkowania. Ubóstwo ewangeliczne realizowane jest przede wszystkim jako postawa wewnętrzna. Wymaga to wolności wobec dóbr materialnych i ograniczenia swobody korzystania z tego, co się posiada według norm własnego instytutu. Prawdziwe ubóstwo wyraża się w konkretnym dzieleniu się nie tylko dobrami materialnymi, ale także kulturalnymi i duchowymi oraz oddanie się ludziom uboższym w społeczeństwie: chorym ,niepełnosprawnym, więźniom, uchodźcom i ludziom z marginesu ¹⁴.
Ubóstwo może też być wyrazem solidarności z ludźmi żyjącymi w sytuacji braków – szczególnie w krajach mniej rozwiniętych. Świadczy o tym, że można żyć wśród dóbr doczesnych i korzystać ze zdobyczy cywilizacji nie oddając się im w niewolę. Charakterystyczną jego cechą jest troska o budowanie świata bardziej sprawiedliwego i zaniechanie ubiegania się o władzę – jedną z największych pokus naszych czasów. Zakłada ono ponad wszystko miłość do Jezusa i skłania do stawanie się darem dla innych na Jego wzór ¹⁵.
Rada ubóstwa jest nieodzownym warunkiem autentycznej modlitwy, gdyż uświadamia własne ograniczenia i niezdolność właściwego modlenia się, potrzebę rozmowy z innymi, a zwłaszcza głód Boga. Ubodzy są tymi, którym objawione zostają tajemnice Królestwa Bożego (por. Łk 10, 21).
W instytutach świeckich nieodzownym wymiarem ślubu ubóstwa jest praca. Określa to także Kodeks Prawa Kanonicznego. Znajdujemy tam zalecenie, aby osoby świeckie konsekrowane prowadziły życie pracowite i trzeźwe bez uleganiu żądzy posiadani. Mają one prawo do powiększania swoich dóbr materialnych dzięki wykonywanej pracy (por. kan. 600). Posiadane dobra materialne mogą stać się wyrazem Bożej Opatrzności, jeśli potrafią one dzielić się nimi z innymi i dawać się zubożyć na ich korzyść.
Prawdziwa postawa ubóstwa ewangelicznego zawiera w sobie wdzięczność i pokorę wobec wszystkich rzeczy widzialnych jako daru otrzymanego od Boga oraz jest antidotum na pychę i egoizm.

c. Posłuszeństwo

Praktykowanie rady posłuszeństwa wzorowane jest na posłuszeństwie Jezusa, którego pokarmem było pełnienie woli Ojca (por. J 4, 34). On całą swoją ziemską egzystencję i działanie powierza Ojcu (por. VC 21-22) oraz przyjmuje postać sługi „[…] stawszy się posłusznym aż do śmierci – i to śmierci krzyżowej” (Flp 2, 7-8). Dla osób świeckich konsekrowanych posłuszeństwo staje się wyrazem uległości synowskiej, odpowiedzialnej i pełnej zaufania względem Boga. Należy ono także do „teologii krzyża” i winno być rozumiane jako uczestniczenie w ofierze Chrystusa, który przyjął śmierć krzyżową dla zbawienia świata ¹⁶.
Rada ta jest trudna do wypełniania w instytutach świeckich ze względu na to, że istnieje konieczność godzenia własnej odpowiedzialności osobistej z zależnością, którą trudno jest określić w sposób precyzyjny i trwały. Ważne jest konfrontowanie własnych planów i postaw, aby zgodne były one z wolą Bożą, dlatego konieczna jest umiejętność słuchania Ducha Świętego. Posłuszeństwo obejmuje zatem osobiste jak i wspólnotowe poszukiwanie woli Bożej co do podejmowanych zadań, jak też dobrowolną zgodę na pośrednictwo Kościoła ¹⁷– czyli „podporządkowanie własnej woli prawowitym przełożonym zastępującymi Boga, gdy wydają polecenia zgodne z własnymi konstytucjami” (KPK, kan. 601).
Dla papieża Pawła VI jest ono dowodem pokornej akceptacji pośrednictwa Kościoła, czyli mądrości Bożej, która rządzi światem przez przyczyny drugorzędne i jest znakiem chrześcijańskiego porządku wszechświata – zwłaszcza w obecnym kryzysie autorytetu ¹⁸.
Rada posłuszeństwa zakłada przede wszystkim posłuszeństwo Słowu – czyli takie słuchanie, które prowadzi do przemiany życia, gdyż: „ z tego Słowa wytryska życie, które każdego dnia przekazuje się na nowo. Stąd też od wczesnego ranka człowiek wierzący szuka żywego i trwałego kontaktu ze Słowem, które tego dnia jest głoszone, rozważając je i zachowując w sercu jako skarb; czyniąc je rdzeniem każdego czynu i podstawowym kryterium każdego wyboru” (FTDR 7).
Wyrazem posłuszeństwa ewangelicznego jest także słuchanie nauczania Kościoła, które zawarte jest w jego Magisterium. Wpisuje się tutaj także posłuszeństwo pasterzom Kościoła, konstytucjom/regułom, założycielowi instytutu oraz przełożonym instytutu ¹⁹. Przełożony winien pamiętać, że „jest on przede wszystkim powołany, by jako pierwszy być posłusznym. Na mocy przyjętego urzędu winien okazywać posłuszeństwo wobec prawa Bożego, z którego wypływa jego władza i z której musi zdać rachunek w sumieniu, wobec prawa Kościoła, wobec papieża, wobec prawa własnego instytutu” (FTDR 14).
Wysiłek podejmowania dialogu, aby prawda była komunikowana oraz służba w różnych okolicznościach, pogoda ducha i optymizm w doświadczeniach życiowych przynależy do postawy posłuszeństwa. Rada posłuszeństwa dotyczy także obowiązków zawodowych i wymaga dyscypliny, podporządkowania się zwierzchnikom w pracy i starania, aby nie wprowadzać nieładu czy być źródłem konfliktów ²⁰.
Radykalizm ewangeliczny będący stylem życia osób świeckich konsekrowanych może być egzystencjalnym świadectwem wyboru Boga jako najwyższego Dobra dla ludzi często pogrążonych w doczesności i obojętnych religijnie. We współczesnym świecie świadectwo przyjęcia rad ewangelicznych przez osoby świeckie konsekrowane należy odczytać w perspektywie eschatologicznej – czyli jako bycie prorokiem Królestwa Bożego i ukazywanie Boga jako ostatecznego celu życia człowieka.

d. Apostolstwo

Konstytucja apostolska Provida Mater Ecclesia jako rację i cel powstania instytutów świeckich uznała apostolstwo. Członkowie instytutów przez profesję rad ewangelicznych oddają się całkowitemu apostolstwu i dążeniu do doskonałości chrześcijańskiej (PME 1). Ich apostolat może być pełniony z większą wolnością i w miejscach, gdzie rodzinny zakonne nie mogłyby dotrzeć (por. PME 9).
W kolejnym dokumencie motu proprio Primo feliciter znajdują się wskazania, jaki charakter winien mieć ten apostolat: „Apostolstwo instytutów świeckich powinno być wiernie wypełnione nie tylko w świecie, ale i od strony świata, w miejscach i okolicznościach odpowiadającym warunkom świeckim” (PF II). Papież Pius XII podkreślił, że całe życie członków instytutów świeckich winno być przemienione w apostolstwo, pełnione nieustannie i z miłością. Z racji, że są oni świeckimi, ich apostolstwo ma charakter świecki i świecki jest zakres ich apostolatu. Misja instytutów w dokumencie tym została określona jako bycie „skromnym zaczynem”, który obecny we wszystkich klasach obywateli stara się słowem i przykładem dotrzeć do wszystkich i przenikać całość, aby wszystko zostało przemienione w Chrystusa (PF II). Apostolstwo świeckich konsekrowanych winno charakteryzować się czystością intencji, głębokim zjednoczeniem z Bogiem, mężnym wyrzeczeniem, zapomnieniem o sobie i miłością do ludzi (PF II). Papież zauważa, że ze specyficznego celu powstania instytutów świeckich wynika ich szczególny rys duchowości, jaki jest właśnie apostolstwo.
Dokument soborowy Perfectae caritatis zawiera podobne wskazania i widzi konieczność pełnienia apostolstwa „w świecie i niejako od strony świata” z zachowaniem właściwego im świeckiego charakteru, gdyż tylko wtedy instytuty świeckie będą mogły wypełnić zadanie, dla którego powstały (por. PC 11).
Święty Paweł VI misję instytutów świeckich widział jako opatrznościową zbieżność z postulatami Soboru Watykańskiego II, który podkreślił obecność i znaczenia Kościoła w świecie. Kościół uczestniczy w życiu świata, a jego misją jest służenie i uświęcanie ziemskiej rzeczywistości. Wspomaga on świat, aby nadeszło Królestwo Boże i możliwe było zbawienie wszystkich ludzi. Objawia on i realizuje „misterium miłości Boga wobec człowieka” i chce jego pełni w Chrystusie, który jest „celem historii ludzkiej […], ośrodkiem rodzaju ludzkiego, radością wszystkich serc i wypełnieniem ich tęsknot” (GS 45). Instytuty świeckie mają zatem wyrażać ducha, jakiego pragnął Sobór Watykański II dla całego Kościoła, aby przezwyciężać sekularyzację i by Kościół „był prawdziwym zaczynem i duszą świata” ²¹. Specyfikę apostolatu trafnie wyraża sentencja tegoż papieża: „bądźcie w świecie, nie ze świata, lecz dla świata ²². Instytuty świeckie podejmują misję, aby ludziom żyjącym w świecie ukazywać drogi wiodące do chrześcijańskiego zbawienia.
Wypowiedzi Magisterium Kościoła pozwalają na rozumienie apostolstwa instytutów jako zaangażowanie w budowanie Królestwa Bożego. Szczególną wymowę mają treści zawarte w posynodalnej adhortacji Vita consecrata. Św. Jan Paweł II opisując charyzmat instytutów świeckich stwierdził, że „w szczególny sposób służą nadejściu Królestwa Bożego osoby konsekrowane w instytutach świeckich, które łączą w swoistej syntezie wartości konsekracji i świeckości (VC 32) oraz że „poprzez syntezę świeckości i konsekracji, która jest ich cechą specyficzną zamierzają przepajać społeczeństwo nowymi energiami Królestwa Chrystusowego, dążąc do przemiany świata od wewnątrz mocą Błogosławieństw” (VC 10).
Instytuty świeckie z reguły nie prowadzą wspólnych dzieł apostolskich. Apostolstwo realizuje się przede wszystkim przez osobiste świadectwo życia osób świeckich konsekrowanych. Przejawia się ono przez kulturę i prestiż osobisty, dobroć, subtelność i dyskretne działanie oraz postawę dialogu i wprowadzanie pokoju. Kościół osobom konsekrowanym – zwłaszcza kobietom konsekrowanym, powierza zadanie, aby „być znakiem czułej dobroci Boga dla ludzkości oraz szczególnym świadectwem tajemnicy Kościoła, który jest dziewicą, oblubienicą i matką” (VC 57) oraz wskazywać, że „Kościół […] podejmuje troskę o człowieka z miłością, zawsze o człowieka konkretnego i historycznego, a nie o abstrakcyjną ludzkość” (por. RH 14).
Wartość świadectwa życia osób świeckich konsekrowanych zależeć będzie przede wszystkim od jakości życia duchowego. Jego autentyczność wypływa z dynamizmu wewnętrznego życia w Duchu Świętym i postępu na drodze świętości: „Królestwo Boże będzie rosło w takiej mierze w jakiej świętość ontologiczna otrzymana w sakramencie chrztu i odnowiona przez całkowite oddanie się Bogu stanie się formą życia i przeobrazi człowieka w czyn” ²³. Konieczna jest świadomość, że jest się posłanym. Dzięki temu możliwe jest wyjście z kręgu duchowości indywidualistycznej, mającej na względzie jedynie własne uświęcenie i skierowanie się ku sytuacji współczesnego człowieka, aby go wysłuchać i zrozumieć. Pozytywne przyjmowanie świata winno wynikać z przyjęcia orędzia o budowaniu Królestwa Bożego, które zaczyna się na ziemi, ale jego pełnia osiągnięta będzie w wieczności ²⁴.
Obszary apostolstwa instytutów świeckich są obszerne i różnorodne. Posynodalna adhortacja Vita consecrata wskazuje na trzy szczególne obszary: misje ad gentes (VC 78), państwowe struktury edukacji (VC 97) i prowadzenie formacji osób pracujących w publicznych środkach przekazu (VC 99). Poza tym ważna jest obecność na „współczesnych areopagach” takich jak: zaangażowanie na rzecz pokoju i rozwoju ludów, obronę praw człowieka, promocję kobiety, edukację młodzieży oraz apostolstwo skierowane do rodzin (por. FC 74). Benedykt XVI podkreślił konieczność świadectwa o chrześcijańskiej antropologii i sensie człowieczeństwa w obecnym świecie zdezorientowanym z powodu wielości kultur i religii ²⁵.
Podstawowym obszarem apostolstwa i świadectwa życia jest praca zawodowa osoby świeckiej konsekrowanej. Właśnie przez pracę zawodową można dotrzeć do środowisk, gdzie Ewangelia nie jest przyjmowana. Sposób wykonywania pracy zawodowej – kompetencje, relacje oraz odniesienie do współpracowników i przełożonych, składa się na świadectwo i umożliwia przeniknięcie Ewangelii. Podczas wykonywania pracy zawodowej konieczne jest zachowanie ducha modlitwy i kontemplacji oraz prawidłowe pojmowanie duchowości pracy.

d. Wspólnotowość

Konstytucja apostolska Provida Mater Ecclesia wyraźnie określa charakter charyzmatu, jakim jest wspólnotowość w instytutach świeckich. Znajduje się tam wyjaśnienie, że osoby świeckie konsekrowane nie są zobowiązane do prowadzenia życia wspólnego i wspólnego zamieszkania, natomiast konieczna jest więź między członkami danego instytutu. Więź ta ma być stała – i zależnie od konsekracji wieczysta lub czasowa oraz wzajemna i pełna. Oznacza to, że członkowie oddają się całkowicie instytutowi, a instytut bierze odpowiedzialność za osoby do niego należące ²⁶.
Podobnie Kodeks Prawa Kanonicznego podaje, że powołanie do instytutu świeckiego nie jest powołaniem do samotności, ale do życia w braterstwie „przez które wszyscy członkowie jednoczą się w szczególną jakby rodzinę Chrystusa” (kan. 602). Chodzi o poczucie wspólnoty, przyjęcie tego samego charyzmatu, wzajemną współpracę i kontakty (kan. 716-717). Rekolekcje, dni skupienia, dzielenie się doświadczeniami, formacja itp. służą budowaniu więzi w instytucie (kan. 714). Kodeks wyraźnie podkreśla, że życie braterskie w instytucie nie może być tego samego rodzaju, jak we wspólnocie zakonnej. Osoby świeckie konsekrowane mogą żyć samotnie, albo z rodziną, czy też osobami z własnego instytutu (kan. 714).
Podobne rozumienia życia braterskiego w instytutach świeckich znajduje się w dokumencie Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, który potwierdza, że mają one charakter eklezjalny i wspólnotowy. Tego wymiaru wspólnotowego nie należy rozmieć w znaczeniu „życia wspólnego”, ale w znaczeniu komunii, która realizuje się w jedności tego samego powołania i charyzmacie świeckiego życia konsekrowanego, uznanego przez Kościół i braterskich relacjach. Osoba świecka konsekrowana, chociaż związana jest duchową więzią z instytutem, to w strukturach cywilnych działa w oparciu o własną odpowiedzialność ²⁷.
Święty Jan Paweł II pragnął, aby instytuty świeckie były szkołą miłości braterskiej, z której można zaczerpnąć ciepła dla życia w świecie oraz świadczyć o braterstwie i chrześcijańskiej przyjaźni w różnych strukturach społecznych ²⁸. Przypomniał on także o tym, że życie wspólnotowe jest zasadniczym elementem życia poświęconego Bogu, a jego podstawą „jest nie tyle ludzka przyjaźń, ile powołanie ze strony Boga”, dlatego też ośrodkiem życia wspólnotowego jest zawsze Jezus w Eucharystii. Elementami umacniającymi i tworzącymi życie wspólnotowe są także przełożeni posiadający władzę, reguły i tradycje ²⁹.
Benedykt XVI jako część misji instytutów świeckich uznał życie wspólnotowe, gdyż może ono być świadectwem, że Ewangelia zmienia relacje międzyludzkie i że miłość nie jest utopią, ale sekretem, dzięki któremu można budować każdą wspólnotę. Jeśli we wspólnocie istnieje miłość braterska, to Pan żniwa daje błogosławieństwo, aby rozprzestrzeniało się Słowo Boże i wzrastała liczba uczniów (zob. Dz. 6, 7) ³⁰.
Ewangeliczne braterstwo jest również szczególnym znakiem czasu, gdyż „w świecie współczesnym, tak potrzebującym jedności i solidarności, świadectwo przeżywanego braterstwa staje się «znakiem czasu» - odpowiedzią na życiowe potrzeby i ważnym wkładem społecznym” ³¹.
Umiejętność trwania w głębokich kontaktach z innymi, rozwój ducha braterstwa i urzeczywistnianie rzeczywistej jedności wewnątrz własnego instytutu są konieczne do prawidłowego, duchowego wzrostu osoby ³². Składa się na to między innymi umiejętność słuchania najpierw Słowa Bożego, by je przekazywać, ale także po to, by potrafić wysłuchać brata. Niekiedy najpierw trzeba zaspokoić głód chleba, głód przyjęcia i wsłuchać się w to, co inny człowiek chce powiedzieć, aby mógł on odkryć w sobie głód Boga i Bożą miłość ³³.
Do utrzymania więzi we wspólnocie służą spotkania członków instytutu – formalne i nieformalne, pisma opracowywane przez instytut – np. takie jak: listy, biuletyny, kwartalniki, czasopisma oraz spotkania międzyinstytutowe i kongresy. Wszystko to daje możliwość wymiany doświadczeń i pogłębieniu rozumienia powołania osób świeckich konsekrowanych.
Tę cechę duchowości instytutów świeckich, jaką jest wspólnotowość należy rozumieć także jako troskę o budowanie komunii eklezjalnej. Św. Jan Paweł II nauczał, że bez miłości do Kościoła i bez wiernej z Nim komunii, osoby świeckie konsekrowane nie będą w stanie zrozumieć swojej konsekracji, pełnić dzieł apostolskich, czy też podejmować współpracy z pasterzami Kościoła. Ze względu na Chrystusa Oblubieńca, który jest wszystkim dla Kościoła, osoba świecka konsekrowana znajduje się w samym sercu Kościoła i winna szczególniej niż inni wierni czynić wszystko z miłością dla Chrystusa i dla Kościoła: „Dla mnie bowiem żyć – to Chrystus” (Flp 1, 21) ³⁴. Ich przynależność do Kościoła służy podtrzymywaniu struktur i misji Kościoła – np. diecezji, parafii i instytucji katolickich oraz do ożywiania w nim duchowości ³⁵.
Instytuty świeckie winne mieć świadomość przynależności do Kościoła lokalnego i respektując swój charyzmat – „bycia zaczynem w cieście”, w miarę możliwości starać się uczestniczyć w życiu parafii – np. przez uczestnictwo w liturgii, posługę katechetyczną, przynależność do grup parafialnych, czy też pełnienie posługi nadzwyczajnego szafarza Eucharystii ³⁶.
Osoba świecka konsekrowana jako posłana do świata w swej istocie jest „bratem wszystkich”. Do ich misji przynależy zaangażowanie w dialog ze światem, który realizuje się głównie przez relacje w rodzinach, środowiskach społecznych, pracy zawodowej i przestrzeni obywatelskiej. Jest to ich doświadczenie – określane jako „bycie doświadczalnym laboratorium”, które jest bardzo ważne dla Kościoła w układaniu relacji w rzeczywistości świeckiej .
Nawiązywanie relacji z innymi wiernymi w zwykłych warunkach świeckich może zaowocować przyjęciem ludzi świeckich do udziału w charyzmacie danego instytutu. Ta współpraca może nadać inny kierunek w dziejach relacji między osobami konsekrowanymi i laikatem (VC 54).
Omawiając temat wspólnotowości w instytutach świeckich trzeba przypomnieć, że św. Jan Paweł II w liście apostolskim Novo millenio ineutne wezwał Kościół, aby w trzecim tysiącleciu podjął misję czynienia Kościoła domem i szkołą komunii. Duchowość komunii zawsze ma swoje źródło w tajemnicy Trójcy Przenajświętszej, która mieszka w każdym ochrzczonym i której obecność trzeba dostrzegać na obliczach ludzi żyjących obok (NMI 43). Komunia jest darem Ducha Świętego. Przyjęcie tego daru umożliwia tworzenie jedności oraz wzajemnej akceptacji w różnorodności. Trzeba mieć świadomość, że zanim wyrazi się to konkretnie na poziomie komunikacji i struktur, konieczne jest przejście pewnej drogi duchowej. Bez dojrzałej postawy duchowej zewnętrzne narzędzia komunii mogą stać się bezdusznymi mechanizmami i pozorami komunii, a nie jej sposobami wyrażania i budowania (NMI 43).

3. Zainteresowała Cię ta publikacja? Sprawdź, gdzie ją znaleźć

Przedstawiona tutaj w ogólnym zarysie tematyka duchowości instytutów świeckich w oparciu o Magisterium Kościoła jest bardziej obszernie zaprezentowana w publikacji pt. „Duchowość instytutów świeckich. Studium w świetle dokumentów Kościoła” (Biblioteka Teologii Duchowości, 5, Lublin 2025), której autorem jest Anna Dyrka.
Książkę można zamówić telefonicznie, kontaktując się z Ks. prof. dr hab. Markiem Chmielewskim (nr telefonu 601 467 059) lub drogą internetową, korzystając z adresu
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript..

przypisy:
Pius XII, Motu proprio Primo feliciter, Watykan, 12 III 1948, w: Świeccy konsekrowani w nauczaniu Kościoła. Zbiór dokumentów (Biblioteka Teologii Duchowości, 1), red. M. Chmielewski, Lublin 2011, s. 34.
Jan Paweł II, List apostolski do osób konsekrowanych z okazji Roku Maryjnego Litterae encyclicae, Watykan, 22 V 1988, tamże, s. 152-157.
Pius XII, Konstytucja apostolska Provida Mater Ecclesia, Watykan, 2 II 1947, tamże, s. 23-33,
Komisja dla Instytutów Świeckich, Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, Watykan, 1976, tamże, s. 254.
Jan Paweł II, Ewangelizacja, a instytuty świeckie. Przemówienie do uczestników II Światowego Kongresu Instytutów Świeckich, Castel Gandolfo, 28 VIII 1980, tamże, s. 100-101.
Franciszek, List do Jolant Szpilarewicz Przewodniczącej Światowej Konferencji Instytutów Świeckich z okazji 75. Rocznicy konstytucji apostolskiej Provida Mater Ecclesia, Rzym, Święty Jan na Lateranie, 2 II 2022, http://www.kkis.episkopat.pl/aktualnosci/ 251-75-lat-provida-mater-ecclesia [27 III 2023].
M. Chmielewski, Duchowość życia konsekrowanego, w: Teologia duchowości katolickiej, red. W. Słomka i inni, Lublin, 1993, s. 231.
T. Paszkowska, Misterium konsekracji osób w perspektywie duchowości Soboru Watykańskiego II, Lublin 2005, s. 28-29.
J. W. Gogola, Posoborowe wizje teologii życia konsekrowanego, „Duchowość w Polsce” 17(2015), s. 74.
Komisja dla Instytutów Świeckich, Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, Watykan, 1976,w: Świeccy konsekrowani w nauczaniu Kościoła. Zbiór dokumentów (Biblioteka Teologii Duchowości, 1), red. M. Chmielewski, Lublin 2011, s. 258.
J. Hamer, Sono felicissimo. Przemówienie do III Międzynarodowego Kongresu Instytutów Świeckich, Watykan, 27 VIII 1984, tamże, s. 372.
Komisja dla Instytutów Świeckich, Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, Watykan, 1976, tamże, s. 267.
Kongregacja Instytutów Życia Konsekrowanego i Stowarzyszeń Życia Apostolskiego, Radujcie się, List okólny do osób konsekrowanych. Z nauczania Papieża Franciszka (nr10), Warszawa 2014, s. 47.
Komisja dla Instytutów Świeckich, Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, Watykan, 1976, w: Świeccy konsekrowani w nauczaniu Kościoła. Zbiór dokumentów (Biblioteka Teologii Duchowości, 1), red. M. Chmielewski, Lublin 2011, s. 269-270.
Jan Paweł II, Saludo con affecto todos vostros. Przemówienie do zakonnic i żeńskich instytutów świeckich Kolumbii, Medelín, 5 VII 1986, tamże, s. 147.
Jan Paweł II, Saludo con affecto todos vostros. Przemówienie do zakonnic i żeńskich instytutów świeckich Kolumbii, Medelín, 5 VII 1986, tamże, s. 147.
Komisja dla Instytutów Świeckich, Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, Watykan, 1976, tamże, s. 258.
Paweł VI, In questo giorno. List apostolski z okazji 25. rocznicy Konstytucji apostolskiej Provida Mater Ecclesia, Watykan, 2 II 1972, tamże, s. 71.
T. Paszkowska, Misterium konsekracji osób w perspektywie duchowości Soboru Watykańskiego II, Lublin 2005, s. 265-269.
Komisja dla Instytutów Świeckich, Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, Watykan 1976w: Świeccy konsekrowani w nauczaniu Kościoła. Zbiór dokumentów (Biblioteka Teologii Duchowości, 1), red. M. Chmielewski, Lublin 2011, s. 272.
Paweł VI, In questo giorno. List apostolski z okazji 25. rocznicy Konstytucji apostolskiej Provida Mater Ecclesia, Watykan, 2 II 1972, tamże, s. 70.
Paweł VI, Noi accogliamo…. Przemówienie do I Światowego Kongresu Instytutów Świeckich, Watykan, 26 IX 1970, tamże, s. 64.
J. Szamocki, Udział świeckich konsekrowanych w ewangelizacji, w: Świeccy konsekrowani w Kościele lokalnym, s. 245.
E. Kusz, Wprowadzenie w tematykę kongresu. IX Kongres Instytutów Świeckich, Asyż, 18-24 VII 2012, www.cmis-int.org/pl/konferencje-sympozja-i-assemblies/swiatowy-kongres-asyz-2012/ [08 VI 2021].
Benedykt XVI, Bądźcie w świecie ewangelicznym zaczynem. Przemówienie do Międzynarodowego Sympozjum Instytutów Świeckich, Watykan, 3 II 2007, w: Świeccy konsekrowani w nauczaniu Kościoła. Zbiór dokumentów (Biblioteka Teologii Duchowości, 1), red. M. Chmielewski, Lublin 2011, s. 216.
Pius XII, Konstytucja apostolska Provida Mater Ecclesia, Watykan, 2 II 1947, tamże, s. 29. 31.
Komisja dla Instytutów Świeckich, Refleksje teologiczne na temat instytutów świeckich, Watykan, 1976, tamże, s. 262.
Jan Paweł II, Testimoni coraggiosi e coerenti di vera santità cristian…. Przemówienie do Międzynarodowego Sympozjum Instytutów Świeckich z okazji 50. rocznicy Konstytucji Provida Mater Ecclesia, Watykan, 1 II 1997, tamże, s. 184.
Jan Paweł II, El encuentro de oración en esta tadre. Przemówienie do zakonników i przedstawicieli instytutów świeckich, Madryt, 2 XI 1982, tamże, s. 118.
Benedykt XVI, È una grande giogia per me…. Przemówienie do osób zakonnych, członków instytutów świeckich i stowarzyszeń życia apostolskiego Diecezji Rzymskiej, Watykan, 10 XII 2005, tamże, s. 213.
J. J. Dorronsoro, Pięćdziesięciolecie „Provida Mater Ecclesia”. Wykład na Międzynarodowym Sympozjum nt. Provida Mater Ecclesia, Watykan, 2 II 1997, tamże, s. 399-400.
Kongregacja do spraw Zakonów i Instytutów Świeckich, Instrukcja Nel presentare o formacji w instytutach świeckich, Watykan, 6 IV 1980, tamże, s. 307.
E. Kusz, O potrzebie słuchania. Wystąpienie podczas XII Zwyczajnego Zgromadzenia Ogólnego Synodu Biskupów, Watykan, 5-26 X 2008, tamże, s. 231-232.
Jan Paweł II, Con la celebrazione euacaristica. Przemówienie na Anioł Pański, Watykan, 2 X 1994, tamże, s. 171.
Paweł VI, Noi accogliamo….Przemówienie do I Światowego Kongresu Instytutów Świeckich, Watykan, 26 IX 1970, tamże, s. 65.
Kongregacja do spraw Zakonów i Instytutów Świeckich. Sekcja Instytuty Świeckie, Dokument Instytuty świeckie, Watykan, 3-6 V 1983, tamże, s. 357.
Benedykt XVI, Bądźcie w świecie ewangelicznym zaczynem…Przemówienie do Międzynarodowego Sympozjum Instytutów Świeckich, Watykan, 3 II 2007, tamże, s. 217.